و فوائد آن‌ها قاصر مانده‌اند ، و احتياج و نيازمندى كور و اعمى چگونه چنين مرشد كامل و راهبر دانا گرديده جراثيم را به سوى جميع اين كمالات صوريه و معنويه ، البته تا أبدالابدين [ 1 ] سر از درياى حيرت بدرنخواهد كرد . و اين بيچاره را فقط مشابهت و مماثلت ناقصه‌اى كه ميانهء انسان و ميمون است در باديهء خرافات انداخته است و براى تسليه قلب خود به واهياتى چند تمسك نموده است : [ 2 ] يكى آنكه : اسبهاى سيبريا و بلاد روسيه را موى بيشتراست از اسبهايى كه در بلاد عربيه تولد مىيابد . و سبب آن را حاجت و عدم حاجت قرار داده است و حال آنكه علت اين بعينه همان علت كثرت نباتات و قلت آن‌هاست در بقعهء واحده در سنين مختلفه برحسب بسيارى امطار و وفور مياه [ 3 ] و كمى آنها ، و همان علت نحافت و لاغرى سُكاّن بلاد حاره و فربهى باشندگان بلاد بارده [ 4 ] است به سبب كثرت تحليل و قلت آن . و ديگر آنكه او روايت مىكند كه جماعتى دمهاى سگهاى خود را مىبريدند و چون چندقرن برين مواظبت كردند ، پس از آن سگهاى آنها خلقةً بىدم زاييدن گرفت و گويا مىگويند چون حاجت به دم نماند ، طبيعت نيز از دادن آن سرباز زد و اين بيچاره اصم و كر بوده است از استماع اين خبر كه عربها و عبريها از چندين هزار سال است كه ختان مىكنند و با وجود اين ، يكى از آنها هم تاكنون مختون [ 5 ] زاييده نشده است . بعضى ديگر از متأخرين اين ماديين يعنى نيچريها چون بر مفاسد اقوال اسلاف خود مطلع شدند از آراء آنها اعراض نموده طرز جديدى پيش گرفتند و گفتند ممكن نيست كه مادهء غيرشاعره ، علت و موجب اين نظامات متقنه و هيأت محكمه و اشكال انيقه [ 6 ] و صور حسنهء عجيبه گردد ، لهذا برين ذاهب شدند كه باعث و سبب اين انتظامات علويه و سفليه و مقتضى تمامى اين صور مختلفه سه چيز است : ماتير ، فرس ،

--> [ 1 ] . أبدالابدين : ابداً ؛ هميشه ؛ براى هميشه . [ 2 ] . تمسك نموده است : چنگ زده ؛ استدلال كرده . [ 3 ] . وفور مياه : فراوانى آبها . [ 4 ] . بلاد بارده : شهرهاى سرد ؛ جاهاى خنك . [ 5 ] . مختون : ختنه‌شده . [ 6 ] . اشكال انيقه : شكلهاى زيبا و دلپذير و شگفت .